حدس زده‌اند ، و ازين مسجد طرز بناى مساجد خراسانى را حدس توان زد . ساختمان اين مسجد عبارتست از صحن مركزى كه دور آن را دالانى احاطه نموده و دهليزهايى هم دارد ، كه طرف قبله عميق‌تراند ، طاقهاى اطراف صحن از آجر ساخته شده كه بر خلاف معمول به حالت عمودى و دو رجه يكى فوق ديگرى قرار داده شده است . طاقها قدرى متمايل به تيزيست ، ولى خيلى شبيه بطاقهاى ساسانيست . ستونهاى آن مدور و يك متر و نيم قطر هريك از انهاست ، و از آجرهاى بزرگى كه 34 سانتى متر مربع است ساخته شده و اين آجرها به حالت عمومى روى يكديگر قرار داده شده است . اين بناى مسجد مخلوطيست از سبك عربى و ساسانى كه در تپهء حصار نزديك دامغان كشف گرديده است . « 1 » از جملهء مساجد قديم خراسان كه فى الجمله از طرز بناى آن خبرى داريم ، مسجد قديم نشاپور است كه در ربض پايين شهرستان نزديك بازار در شش قطعه واقع بود ، و مسجد منبر را بو مسلم مروزى ( حدود 130 ه 847 م ) از چوب ساخته بود ، كه پسانتر عمرو ليث آن را بر پايه‌هاى خشتى بنا كرد . اين مسجد مدور سه رواق داشت و در بين آن خانهء آراسته‌يى بود ، كه يازده در و ستونهاى محورى رخام و سقف و ديوارهاى نگارين داشت . « 2 » اين مسجد بزرگ داراى مقصوره‌يى بود كه بو مسلم مروزى بنا نهاده بود ، مساحهء اين مسجد تا سى جريب ميرسيد ، و هزار ستون داشت ، و 60 هزار مردم بيكبار در وى نماز كردندى . در ان آبهاى روان و حوضهاى عميق و در وسط يخدانى بود ، و زياده از صد نفر خادم و فراش داشت . قبهء مذهب هزار مثقالى در ان بود ، و ستونها و منابر و صناديق و قناديل را صد هزار مثقال سيم و صد هزار مثقال طلا بها بود ، و در خراسان منبرى احسن‌تر از ان نبود ، كه بو مسلم درين جامع نهاده و هم منارى در ان ساخته بود . « 3 »

--> ( 1 ) - تاريخ صنايع ايران 135 ( 2 ) - احسن التقاسيم 316 ( 3 ) - تاريخ نشاپور 143 تاليف الحاكم محمد بن عبد اللّه طبع تهران 1337 ش